ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ಪ್ರಧಾನಿ ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ನಾವು ಯೋಚಿಸಿದಾಗ ಮೊದಲು ನೆನಪಿಗೆ ಬರುವುದು ಅವರ ಸರಳತೆ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಮತ್ತು “ಜೈ ಜವಾನ್, ಜೈ ಕಿಸಾನ್” ಎಂಬ ಘೋಷಣೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯು 1965ರ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗುವುದನ್ನು ಅಥವಾ ದೇಶವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವುದನ್ನು ಮೀರಿದೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರು ಖರೀದಿಸಲು ಬ್ಯಾಂಕಿನಿಂದ 5000 ರೂಪಾಯಿ ಸಾಲವನ್ನು ಪಡೆದ ಸಮಯವಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ, ಅವರ ಪತ್ನಿ ಲಲಿತಾ ದೇವಿ ತಮ್ಮ ಪಿಂಚಣಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸಾಲವನ್ನು ಮರುಪಾವತಿಸಿದರು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.

ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅವರು ಬಡತನದಲ್ಲಿ ಓದಿದರು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬರಿಗಾಲಿನಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. 16 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯ ಹಾದಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಸುಮಾರು ಏಳು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಜೈಲುಗಳಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು. ನಂತರ, ಅವರು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ದೇಶದ 2ನೇ ಪ್ರಧಾನಿಯಾದರು. ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ರೈಲ್ವೆ ಅಪಘಾತದ ನೈತಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ರೈಲ್ವೆ ಸಚಿವ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದ್ದು ಅವರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದ ಪ್ರಮುಖ ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2 ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಅವರ 122 ನೇ ಜನ್ಮ ದಿನಾಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಅವರ ಹೋರಾಟ, ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಬಲವಾದ ದೃಢಸಂಕಲ್ಪದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವ ಅವರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಂತಹ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ನಾವು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳೋಣ.

ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಅವರು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2, 1904 ರಂದು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ವಾರಣಾಸಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ಏಳು ಮೈಲಿ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಸಣ್ಣ ರೈಲ್ವೆ ಪಟ್ಟಣವಾದ ಮುಘಲ್ಸರೈನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದರು. ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕೇವಲ ಒಂದೂವರೆ ವರ್ಷದವರಾಗಿದ್ದಾಗ ಅವರ ತಂದೆ ನಿಧನರಾದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ತಾಯಿಗೆ ಸುಮಾರು 20 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿತ್ತು. ಗಂಡನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ತಂದೆಯ ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಕುಟುಂಬದ ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಅವರ ಬಾಲ್ಯವು ಈ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿತು.

ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ವಾರಣಾಸಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಬೇಸಿಗೆಯ ಸುಡುವ ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಅವರು ಶಾಲೆಗೆ ಹಲವಾರು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಹೋರಾಟವು ಅವರ ಜೀವನದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು. ವಿನಮ್ರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ದೇಶದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಏರಿದರು, ಆದರೆ ಅವರ ಸರಳತೆ ಅವರ ಜೀವನದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಯಿತು.

ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಅವರು ಬಹಳ ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ದೇಶದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಅವರು 11 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಳವಳಿಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರು ಅಸಹಕಾರ ಚಳವಳಿಗೆ ಸೇರಲು ಕರೆ ನೀಡಿದಾಗ, ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಕೇವಲ 16 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಚಳವಳಿಗೆ ಸೇರಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.

ಈ ನಿರ್ಧಾರ ಅವರ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಇತರರು ಅವರನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ತಮ್ಮ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅವರು ಒಮ್ಮೆ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ, ಅವರು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರ ಆಪ್ತರಿಗೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು.

ಅಧಿಕಾರ ಬಂದ ಮೇಲೂ ಅವರ ಜೀವನಶೈಲಿ ಬದಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಸ್ವಂತ ಮನೆ, ಜಮೀನು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಸಾವಿನ ನಂತರ ಅವರ ಬಳಿ ಉಳಿದಿದ್ದು ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳು, ಕೆಲವು ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಬಾಡಿಗೆ ರಸೀದಿಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಾಲವಷ್ಟೇ ಎಂದು ಕುಟುಂಬದವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

1964ರಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳ ಒತ್ತಾಯದ ಮೇಲೆ ಫಿಯಟ್ ಕಾರು ಕೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಅಂದು ಅದರ ಬೆಲೆ ಸುಮಾರು 12,000 ರೂಪಾಯಿ. ಅವರ ಖಾತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 7,000 ರೂಪಾಯಿ ಮಾತ್ರ ಇತ್ತು. ಉಳಿದ 5,000 ರೂಪಾಯಿಗೆ ಪಂಜಾಬ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬ್ಯಾಂಕಿನಿಂದ ಸಾಲ ಪಡೆದರು. 1966ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ತಾಷ್ಕೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಧನರಾದಾಗ ಆ ಸಾಲ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಸರ್ಕಾರ ಅಥವಾ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಾಲ ಮನ್ನಾ ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧವಿದ್ದರೂ, ಪತ್ನಿ ಲಲಿತಾ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ಕುಟುಂಬ ಪಿಂಚಣಿಯಿಂದಲೇ ತೀರಿಸಿದರು.

ಆ ಕಾರು ಈಗ ದೆಹಲಿಯ ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಸ್ಮಾರಕದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಮಕ್ಕಳು ಅಧಿಕೃತ ಕಾರನ್ನು ಖಾಸಗಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಳಸಿದಾಗ, ಚಾಲಕನಿಗೆ ಲಾಗ್‌ಬುಕ್‌ನಲ್ಲಿ “ಖಾಸಗಿ ಬಳಕೆ” ಎಂದು ಬರೆಯಲು ಹೇಳಿ, ಪ್ರತಿ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗೆ ಆಗುವ ಖರ್ಚನ್ನು ತಾವೇ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಜಮಾ ಮಾಡಿದ್ದರು ಎಂದು ಮಕ್ಕಳೇ ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಪತ್ನಿಗೆ ಸೀರೆ ಕೊಳ್ಳುವಾಗ ದುಬಾರಿ ಬಟ್ಟೆ ಬೇಡ, ಅಗ್ಗದ್ದೇ ತೋರಿಸಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಸೇವಕರ ಆಫ್ ಪೀಪಲ್ಸ್ ಸೊಸೈಟಿಯಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಪಿಂಚಣಿಯಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಉಳಿಸಿದಾಗ, ಆ ಹಣವನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ನೀಡಲು ಪಿಂಚಣಿ ಕಡಿತ ಮಾಡಿಸಿದ್ದರು.

1965ರ ಆಹಾರ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇಶಕ್ಕೆ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಲು ಕರೆ ನೀಡುವ ಮೊದಲು, ಮೊದಲು ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಒಂದು ಹೊತ್ತಿನ ಊಟ ಬಿಡಿಸಿ ಮಕ್ಕಳು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆಯೇ ಎಂದು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದರು. ಶಾಸ್ತ್ರಿಯವರ ಸರಳತೆ ನಟನೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಬಡತನದಿಂದ ಬಂದ ಅವರು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಭಾರವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಹೊಣೆಯಾಗಿ ನೋಡಿದರು. “ಜೈ ಜವಾನ್, ಜೈ ಕಿಸಾನ್” ಘೋಷಣೆಯ ರೂವಾರಿಯಾಗಿ ದೇಶವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರೂ, ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಸಂಪಾದಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.